Torpidocu İşkodralı İdris Hilmi Bey Gerçekten Var Mıydı?

     93 Harbi sırasında öne çıkan deniz teknolojilerinden biri torpido olmuş ve Karadeniz’de Osmanlı üstünlüğünü bozarak durumu dengeye getirmiştir. Sayıca fazla olan Osmanlı filosu mayın ve torpido tehdidi yüzünden ikmal, karakol ve destek görevleri için hareket etmekte zorlanıyordu. Başta gönder torpidosu ile yapılan saldırılar ilerleyen süreçte o dönemde balık ve otomobil torpido olarak adlandırılan günümüzdeki modern torpidonun atalarına geçilmişti.

Rus Karadeniz Filosu torpido saldırılarının etkilerini görmüş ve Osmanlı Karadeniz Filosu’na karşı yıpratıcı saldırılara devam etmişti. Bu kapsamda Rus Yüzbaşı Makarov 27 Aralık 1877’de Batum’a bir saldırı düzenledi. Batum’da Hobart Paşa komutasında bulunan Osmanlı gemilerine yapılan saldırı Hobart Paşa’nın hatıratında detaylı olarak anlatılmaktadır. Hobart Paşa Batum’da bulunan Derviş Paşa’nın birliklerine ikmal malzemesi ve asker sağlayacak gemilere İstanbul ile Batum arasında refakat etmek ve Batum’a gerektiğinde topçu desteği vermek için filosuyla Batum’a hareket etmiştir. Batum’a gelişinden sonra Hobart Paşa Sivastopol’da bulunan bir casus aracılığıyla filosuna Batum’un denizden desteklenmesini engellemek amacıyla bir torpido hücumu yapılacağı haberini almıştı.

Görsel 1: Augustus Charles Hobart – Hampden.

İlk Whitehead torpidosu örneklerinin su altında ilerlerken pistonlardan geçtikten sonra arkasından saldığı basınçlı hava ve pervanenin dönmesiyle oluşan iz gündüz kolaylıkla fark edilmekteydi. Torpidoların menzili toplardan daha kısa olduğu için torpidobotlar hedef gemiye oldukça yaklaşmak zorundaydı. Hobart Paşa başarılı bir torpido saldırısında hem torpido istimbotlarının hem de torpidonun kendisinin fark edilmemesi için gece saldırı düzenlenmesi gerektiğini, İngiliz bahriyesinde görevliyken yapılan torpido denemelerinden bilmekteydi. Savaşın başından bu yana gerçekleşen bütün saldırılar gece gerçekleştirilmişti.

Beklenen gece taarruzuna karşı tedbir olarak Batum’da limanın bulunmasını zorlaştırmak amacıyla tedbirler alındı. Geceleri karartma uygulanmaya başladı ve sigara içilmesi dahi yasaklandı. Limandaki fenerler yakılmadı. Bunlara ek olarak Sulina’da yapıldığı gibi gemiler etrafına sandal ve halatlarla torpidolara karşı satıh engelleri kuruldu. Mendirek girişineyse nöbetçi filikaları konuldu. Bir silahlı vapur birden fazla hafif torpido botu üzerine alarak açık denizde limanlar arasında hızla taşıyor ve saldırı öncesinde denize indiriyordu. Vapur ile gelecek Rus torpido istimbotları üç gün boyunca Batum limanını arayarak bulamamışlardı.  Osmanlıların aldığı yukarıda saydığımız tedbirlerinin işe yaradığını görmekteyiz.  Dördüncü gün rüşvet verdikleri bir şahıs liman arkasındaki tepelerde bir ateş yakarak onlara bir kerteriz noktası sağladı.

Yüzbaşı Makarov komutasındaki Rus Çeşme ve Sinop botları 27 Aralık günü sabaha karşı saat üçte Batum’da demirli bulunan Osmanlı gemilerine saldırıya geçti. Karartma dolayısıyla gemiler tam olarak seçilemediğinden, uzak mesafeden nişan alınamadan torpidolar atıldı. Atılan bir torpido Avnillah gemisinin kıç tarafında bir engele çarparak infilak etti. Bir başka torpidoysa sancak gemisi Mahmudiye’nin demir zincirine çarparak sahile doğru yön değiştirmişti. Hobart Paşa’nın sahili kontrol etmesi için gönderdiği subayların bulduğu, karaya vurmuş torpidolar ile birlikte beş torpidonun ateşlendiği, birinin Avnillah’ın kıç tarafında, birinin ise su altında bir kayalığa çarparak infilak ettiği tespit edildi. Rus torpido istimbotları üzerlerine nöbetçi filikalarından açılan ateş sonucu geri çekildiler. Atılan üç torpido ve infilak eden torpidonun parçaları günümüzde İstanbul’da Deniz Müzesi Komutanlığı envanterinde muhafaza edilmektedir. İnfilak eden torpidonun makine kısmı sağlam kalmış ve radyal piston yapısından bunun Mark 1 Whitehead torpidosu olduğu açıkça görülmektedir.

Ele geçirilen bu torpidolar Osmanlı bahriyesinde envantere giren ilk torpidolar olmuştur. Tarihi öneme sahip olan bu torpidolar günümüzde İstanbul’da Deniz Müzesi Komutanlığı’nda muhafaza edilmektedirler. Bu torpidolar, Henry Felix Woods’un isteği üzerine Hobart Paşa tarafından İstanbul’a yollanmıştır.

Bu arada Yüzbaşı Makarov 25 Ocak 1878’de son kez Batum’a bir torpido saldırısında bulundu ve atılan torpido bir önceki saldırıda torpido istimbotlarının peşine düşen gemilerden biri olan İntibah gambotuna isabet ederek gemiyi batırdı. Batan gambotta 23 mürettebat şehit oldu. Böylece tarihte ilk kez savaş sırasında balık torpido ile batırılan gemi İntibah gambotu oldu. İntibah, Osmanlı’nın savaşta mağlup olması üzerine imzalanan 31 Mart 1878’de imzalanan Edirne Mütarekesine kadar donanmanın kaybettiği son gemi olmuştur. Osmanlı torpido saldırıları ile iki gemi kaybetmesine karşın bu gemilerin zırhlı filoya dahil olmayan daha küçük gemiler olması nedeniyle Hobart Paşa gibi subaylar tarafından ciddi bir kayıp olarak görülmemiştir.

Rus filosundan Yüzbaşı Dobasov ve Yüzbaşı Makarov’un saldırıları torpidobotların filotillalar halinde yapacağı taarruzların daha başarılı olacağını göstermiştir. En fazla iki adet torpido taşıyabilen torpido istimbotları ile yapılan saldırılarda ne kadar çok torpido atılırsa başarı şansı o kadar artmaktaydı. Atıldıktan sonra arızalanan ya da rotası bir dış etken yüzünden değişebilen torpidolar hedefe ulaşmayabilmekteydi. Bazı durumlarda ise nişan almaya vakit bulunamaması hedefin ıskalanmasına sebep olmaktaydı. Bu yüzden birden fazla atılan torpidonun başarı şansını arttıracağı anlaşılmıştır.  

Saldırılarda başarı şansını arttırmak için yapılması gereken bir diğer şeyin ise gece saldırıları düzenlemek olduğu anlaşılmıştır. İsabeti arttırmak için karanlıktan faydalanılarak hedeflere yaklaşmanın kolaylığından istifade edilmek istenmekteydi. Diğer yandan saldırının baskın niteliği taşıması için buna gerek duyulmaktaydı. 93 Harbi’ndeki torpido saldırıları sadece Osmanlı’ya değil tüm dünyaya torpidonun gerçek potansiyelini ispatlamıştır.

Savaşta Ele Geçirilen Torpidoların İncelenmesi ve Torpidocu İdris Bey

Savaş esnasında Osmanlı Donanmasının Batum’da ele geçirdiği torpidolar en çok mayınlar üzerine çalışan danışman subay Henry Felix Woods’un dikkatini çekti. Albay Woods İstanbul’a danışman olarak gelişinden sonra yakın dost olduğu Bahriye Nazırı İngiliz Said Paşa aracılığı ile Hobart Paşa’dan torpidoları İstanbul’a göndermesini istedi. İstanbul’a getirilen torpido/torpidolar Tersane-i Amire’de bir ambara yerleştirildi. Ambarın anahtarı sadece Albay Woods’da bulunmaktaydı.

 

Görsel 2: Henry Felix Woods.

Torpidoların ambara yerleştirilmesinden sonra yaşananlar kaynaklarda iki farklı şekilde anlatılmaktadır.  Bunlardan ilki Henry Felix Woods “Türkiye Anıları (Osmanlı Bahriyesinde Kırk Yıl) 1869 - 1909” başlığıyla çevrilen anılarında yer almaktadır. Bu eserde torpidoların İstanbul’a gelişinden sonra yaşananları anlatırken mühendis dostu Warren ile torpidoyu incelemek maksadıyla parçalarına ayırdıklarından bahsedilmektedir. Albay Woods patlayıcı tesirini anlamak için torpidolardan birinin fünyesini sökmüş ve Tersane’de Camialtı meydanında bir çakıl yığını üzerine yerleştirerek üzerine taş atmak suretiyle fünyeyi infilak ettirmişti. Bu denemede Warren yığından fırlayan bir çakıl taşı ya da fünye parçasının isabeti sonucu ayağından yaralandı. Yakınlarında bulunan Kasımpaşa’da bulunan Deniz Hastanesi’nin cerrahlarınca tedavi edildi.

Görsel 3: Woods Paşa Batum'da ele geçirilen torpidoyu inceliyor.

Aynı dönemde Times gazetesinde yer alan bir haber meseleyi başka bir noktaya taşımıştı. Gazetede ele geçirilen torpidolar hakkında yayımlanan ve kim tarafından kaleme alındığı kaynaklarda geçmeyen bir mektupta “Torpidonun muhafaza edildiği bu depoda şimdi Türklerin merhametine sığınan Mr. Whitehead'in sırları yatıyor.” cümleleri geçince Whitehead torpidoların alınması için İstanbul’a bir heyet göndermişti. Heyetin başında Avusturya donanmasından emekli bir deniz subayı bulunuyordu. Heyet bu torpidoların kendilerine verilmesini, torpidoların geri Fiüme’deki fabrikaya götüreceklerini bildirmişti. Bu torpidolar yerine yeni geliştirilen modellerden verilmesi teklif edilmişti. Bu teklif Osmanlı tarafından reddetmiş olmasına karşın sonunda bir anlaşmaya varılmıştı. Anlaşmaya göre torpidolar Fiüme’deki fabrikada tamir edilecek ve son model üç torpidoyla beraber Osmanlı’ya iade edilecekti, fabrikaya biri topçu sınıfı diğeri çarkçı sınıfı iki deniz subayı eğitim amaçlı gönderilecek ve Osmanlı istediği zaman 50 adet torpidoyu yarı fiyatına satın alacaktı.

Kaynaklardaki diğer anlatım ise olayların savaştan hemen sonra yaşanmadığından bahsetmektedir. Osman Öndeş’e göre savaş sonrası iç karışıklıklardan dolayı belirsiz bir süre sonrasında gerçekleşmişti. Öndeş’in aktarımına göre olay şöyle gelişmişti: Ambarda duran torpido Çarkçı Mülazım İşkodralı İdris Hilmi Bey’in ilgisini çekmişti ve incelenmeden saklanmasından rahatsız olmaktaydı. Bu torpidoyu incelemek için Bahriye Nazırlığı’ndan izin istemiş fakat kendisine onay verilmemişti. Bunun üzerine İdris Hilmi Bey bir gece kendi yaptığı anahtar ile kapıyı açmış ve gizlice ambara girmişti. İdris Bey, torpidoyu dikkatlice parçalarına ayırmış ve iç aksamını incelemeye başlamıştı. Ambarda birkaç gece torpido üzerinde çalıştıktan sonra torpidoyu tekrar birleştirmişti. İdris Bey, incelemeleri sonrası devam eden 15 gün zarfında bir rapor yazmış ve iç aksamın çizimlerini yapmıştı. Bu çizimleri Bahriye Nazırlığı’na sunmuş ve bir fabrika kurularak üretim yapmak için izin istemiştir. Başvurusu Bahriye Nezareti tarafından reddedilmiş fakat bu olay İstanbul’da yayılmaya başlayarak elçilikler aracılığıyla Mr. Whitehead’e kadar ulaşmıştı. Anlatının geri kalanında olaylar Henry Felix Woods’un hatıratından aktarıldığı gibi gerçekleşirken tek fark Whitehead’in bizzat İstanbul’a gelerek tersane önünde İdris Hilmi Bey’i aradığı ve torpido üzerine Kasımpaşa’da Tokatlının kahvesinde konuştuklarıdır. Tokatlının Kahvesi bahriye tarihinde özellikle II. Abdülhamid döneminde adı sıkça zikredilen bir yer olsa dahi bu görüşmenin gerçekleştiğine dair bir delil bulunmamaktadır. Whitehead ticari sırları ele geçirildiği için dava açmış fakat davayı kaybetmişti. Torpidolar Osmanlı deniz hukukuna göre Ganaim-i Bahriyye (Deniz Ganimetleri) oldukları için tüm tasarruf hakkın Osmanlı bahriyesindeydi.

Her iki anlatıda kendi içerilerinde tutarlıyken Osmanlı arşiv belgeleri, Bahriye Salnameleri, dönemin gazeteleri ve dönemin tanıklarının hatıratları Torpidocu İdris Bey olarak anılacak olan İşkodralı İdris Hilmi Bey’in hikayesinin Tokatlı’nın kahvesindeki görüşme kısmı ve olay yaşandığında üsteğmen rütbesinde oluşu hariç doğru olduğunu ispatlamaktadır. Deniz tarihçisi Fahri Çoker kendisinin künye kaydını inceleyerek üsteğmen rütbesinde olabilmesi için olayların 5 yıl sonra yaşanması gerektiği şerhini düşmüştür.

Torpidocu İdris Bey Fiüme’deki fabrikaya staja gönderilen iki subaydan biri olmuştur. Staj dönüşünde Torpido Mektebinde hocalık yapmıştır. İlerleyen dönemde torpido eğitiminde önemli bir rol oynayan Torpido Komisyonu’nun üyesi olduğu Bahriye Salnamesi’nde yer almaktadır. Vefat ettiği 1912 yılına kadar ise Mekteb-i Bahriye’de torpido derslerini vermiştir. Torpidocu İdris Bey’in bu yaptıkları hakkında yayımlanan en eski yazı Ceride-i Bahriyye’de 1912 yılında ölümü üzerine kaleme alınmış olan “Teessüf-i azim” başlıklı yazıdır. İdris Hilmi Bey’in torpido sınıfı mensubu olduğu ve bu konuda dersler verdiği belgelerce ispatlanmıştır. Fakat torpidoyu incelediğinden bahsedilen ilk kaynak olan “Teessüf-i azim” başlıklı yazının yayımlandığı tarih II. Abdülhamid’in sahte hatıra defterinin gazetelerde tefrika edildiği ile aynı döneme denk gelmektedir ve Trablusgarp Savaşı sonrası ve Birinci Balkan Savaşı gibi gergin bir döneme denk gelmektedir. Bu dönemdeki yenilgilerin ve yaşananların faturası bu olayı bir yabancı danışman yerine bir Türk subayına ithaf edilmek istenmiş olabilir. Mevcut gerçekler çarpıtılarak yeni bir hikaye kayda alınmış olma ihtimali yüksektir.

Yukarıda yer verdiğimiz her iki anlatımdan bağımsız olarak torpidonun sökülüp incelendiği anlaşıldığından Whitehead ticari sırları ifşa edildiği için dava açtığı bilinmektedir. Heyet tarafından çizimlerin imha edilmesi isteniyordu. Torpidolar savaş ganimeti olarak ele geçirildiği için Osmanlı donanmasının torpidolara istediğini yapma tasarrufunun bulunduğuna karar verildi. Whitehead davayı kaybettiyse de taraflar davadan sonra bir anlaşmaya varmıştır. Whitehead adına Mr. G. Poş tarafından 21 Mart 1878 tarihinde anlaşma imzalanmıştır. Bu tarih torpidoların ele geçirilişinden yaklaşık iki buçuk ay sonrasına tekabül etmektedir. Savaş henüz sonuçlanmamıştır ve mütareke anlaşmadan 7 gün sonra imzalanmıştır.

Ele geçirilen torpido/torpidolar hali hazırda torpido edinme isteğinde olan Osmanlı bahriyesi için süreci hızlandırdı. Sadece torpido temini değil üretimin incelenmesi amacıyla staja gönderilen iki subay ile torpido üretim ve eğitimi süreci Osmanlı bahriyesi için başlamış oldu. Diğer yandan Osmanlı üretim lisansı olan ve Mark 1 modelinin ortak geliştiricisi olan İngiltere’den Whitehead torpidoları hakkında bilgi isterken ve büyük bir ihtimalle İngiltere’den torpidoları satın almayı düşünürken bu olay nedeniyle Avusturya’daki fabrikadan alım yapmıştır.