Bizim Yavuz’u Düşünecek Mecalimiz Mi Var?

“Türkiye evlatlarına kendisinden başka bir şeyle meşgul olmak imkânını vermiyor.”

            Ahmet Hamdi Tanpınar

            Türk deniz harp tarihi destanlaşmış birçok gemiyi bünyesinde barındırıyor. Yavuz, Hamidiye, Nusret, Bandırma, Muavenet – i Milliye ve Mahmudiye akla ilk gelenler. Bugün onlardan geriye kalanları Deniz Müzesi Komutanlığı’nda görebiliyoruz. İsimleri anıldığında yazıklanıyor, jilet yapılmalarına ya da enkazlarının maaş olarak dağıtılmalarına sitem ediyoruz. Jilet olan gemiler listesinde başı TCG Yavuz çekiyor. Sonda söyleyeceğimi başta söyleyeyim: Yavuz’un jilet yapılmasına tepkimiz anakronik bir tepkidir. Bugünkü değer, yargılarımız ve önceliklerimiz ile TCG Yavuz’un denize indirilişinden sökümüne kadar olan dönemin değer, yargıları ve öncelikleri çok farklıydı.

Bugün deniz müzeciliğinde ve müze gemiler konusunda en önde gelen ülkelerden biri İngiltere. En meşhur müze gemilerine hemen HMS Victory gemisini örnek verebiliriz. HMS Victory Amiral Nelson tarafından sancak gemisi yapılmadan önce rezerv filoya alınmış ve demode bir gemiydi. Gemi tekrar donatıldıktan sonra hizmete alınabilmişti. Trafalgar Zaferi sonrasında İngiltere’ye döndüğünde yanında ganimet olarak ele geçirilmiş Fransız gemilerini getirmişti. Bu gemiler uzun süre zaferin bir hatırası olarak saklansalar da İngilizler sonunda bu gemilerin bakım masraflarıyla uğraşmak istemediler ve açık denizde dinamitle patlatarak batırdılar. HMS Victory gibi birinci sınıf hat gemileri ise emekliliklerini genelde yüzer karargah, yüzer hapishane ve yatak gemisi olarak kullanılırlar. Bundan sonra artık sökülme vakitleri gelmiştir. HMS Victory topun ucundan dönerek müze gemi olmuştur. İngilizler akıllarından bir “Kul yapısıdır en nihayetinde, batırsak mı?” diye geçirdiler ama sonunda müze oldu. Türkiye tarafına geri dönersek Türkiye’nin fırtınalı tarihinde Yavuz’u düşünecek mecali yoktu. Yavuz’un dönüm noktalarına sultanlar, sadrazamlar, cumhurbaşkanları, başbakanlar ve hükümetlerle paralel olarak bakarsak ne demek istediğimi daha iyi anlayacaksınız.

Osmanlı Donanması’nın son donanma programı üç paşalar döneminde Cemal Paşa tarafından uygulamaya koyuldu. Bu programa göre İngiltere’den iki dretnot ve bu dretnotların yanında görev yapması için İngiltere ve Fransa’dan 12 muhrip ve 4 denizaltı alınacaktı. Günümüzdeki görev grubu konseptinin erken örneklerinden biri diyebiliriz. Donanma Mecmuası uzun süre boyunca bu gemiler için bağış kampanyası hakkında yazılar yayımlamış ve bu gemiler gündemde hayli yer etmişti. Bu tasarlanan programı güçlendirmek için Alman Kayzeri’ne refakat için gelen SMS Goeben ve SMS Breslau gemileri satın alınmak istenmiş fakat Almanlar buna yanaşmamıştı. Osmanlı’nın yaklaşan savaşa İngiltere ve Fransa yanında girmesi tasarısı gerçekleşmeyip üzerine bu dretnotların el konulup diğer siparişlerin iptal edildi. Sultan Osman-ı Evvel Dretnotu komutanı Rauf Bey (Orbay) tersaneye sokulmadı. Gemiyi teslim alacak mürettebatı İngiltere’de yıllar boyunca esaret hayatı yaşadı. Bu yaşananların üzerine halkta büyük bir öfke oluştu. Bağışlarıyla alınan gemiler gasp edilmişti. Bu durumda iç öfkeyi yatıştıracak çözüm 10 Ağustos 1914 sabahı Çanakkale Boğazı önünde belirdi. SMS Goeben ve SMS Breslau yolda çeşitli limanlardan topladıkları Alman ticaret gemileriyle İngiliz takibinden kaçarak boğazdaki tabyaların ve mayın hattının korumasına sığınmışlardı. Gemiler kabul edilerek boğazdan geçtiler ve kısa süre sonra Osmanlı bayrağını toka ettiler. Donanma Mecmuası’nda gemi hakkında sayfalarca yazılan makalelerle Şanlı Yavuz efsanesi böylece doğmuş oldu. 29 Ekim 1914’te Karadeniz akınıyla her şey başladı. 1915’te Çanakkale Boğazı önüne gelen karma filoda bir gemi özellikle Yavuz için getirilmişti. HMS İnflexible 28 knot sürate ulaşan Yavuz’a sürat olarak yetişebildiği için getirilmişti. 18 Mart günü aldığı hasar sonrasında kendini Bozcaada’da karaya oturtarak batmaktan kurtuldu.

Savaş boyunca Yavuz mayın yaraları aldı, İmroz baskını sonrasında karaya oturduğunda uçakların yüzlerce sorti saldırısına maruz kaldı. Savaştan sonra 1924 yılına kadar akıbetinin ne olacağını bekledi. Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne donanma programını görüşme sırası ancak 1924 yılında gelebildi. Yavuz’un tamir edilmesi gerekiyordu ve Osmanlı’dan geriye kalan filo bir donanma oluşturmak için yeterli değildi. Çözüm Cemal Paşa’nın bulduğu çözüm ile aynıydı. Bu sefer merkezde dretnotlar değil Yavuz olacaktı. Yavuz’un tamiri meselesi peşinde bahriye tarihi için büyük sorunları getirecekti. Flander şirketi tarafından inşa edilen onarım havuzu Yavuz’un ağırlığını taşıyamadı ve tabanı çöktü. 1925 yılında başlanması gereken onarımlar 1927 yılına kadar sarktı. Hem havuzun alınışı hem de tamir işinin ihaleye verilmesinde rüşvet alındığı söylentileri gün yüzüne çıkınca hem Bahriye Vekili Topçu İhsan Bey yüce divanda yargılanacak hem de bahriye vekaleti kapatılarak ve 1949 yılına kadar Milli Savunma Vekaleti Deniz Müsteşarlığı adı altında faaliyet göstererek olarak kuvvet statüsünü kaybedecekti. Yavuz tekrar filoya katıldığında Hem Sovyet Karadeniz Filosu hem de Yunan Donaması, donanma programlarını Yavuz’la mücadele edebilecek şekilde tekrar düzenlediler.

1936 yılında İngiltere Kralı’na iade-i ziyaret amacıyla Donanma Malta ziyaretinde bulundu. Dönüşte gemiler Pire limanına uğradı. Yunan Kralı II. Georgios ziyaret planında olmadığı halde bizzat gelerek Yavuz’a çıktı. Bu ziyaret Türk – Yunan ilişkilerinde yeni dönemin önemli işaretlerinden biriydi.

İstanbul’da karartma geceleri. Aç ama babasız kalmamış halkın gözü Batı sınırında. Piano Piano Bacaksız filminde Kemal’in Senayi’ye sorduğu soru birçok kişinin aklında: “Hitler gelirse döveriz onu değil mi?” Donanma bu yeni duruma hazırlanırken Yavuz’da kıç direğinin kesilmesi, uçak savar sayısının arttırılması ve kamuflaj boyanması gibi değişiklikler yapıldı. Life dergisine göre Yavuz hala Karadeniz’deki en güçlü gemiydi. 22 Mayıs 1942’de yapılan tatbikat sırasında Hayırsız Ada açıklarında Yavuz’un toplarından bir uçak savar mermisi ateşlendi. Belirli bir irtifaya ulaşınca infilak etmesi gereken merminin ihtiraklı tapası çalışmadı ve paralanmadı. Havada bir yay çizen mermi Aksaray’da tramvay deposunun önüne düştü ve infilak etti. 5 kişi hayatını kaybetti, 17 kişi yaralandı. Halk gökyüzünden gelecek Alman saldırısını beklerken hatalı merminin kurbanı oldular.

Yeni Dünya düzeninin ilk gövde gösterisi 1946 yılında yapıldı. Türk Büyükelçi Münir Ertegün’ün cenazesi İstanbul’a USS Missouri ve beraberindeki muhriplerle getirildi. Gemileri Dolmabahçe’de TCG Yavuz karşıladı. Amerikan savaş gemileri Sovyetler’in burnunun dibinde, Montreux Boğazlar Sözleşmesi'nin koruyucusu Yavuz’un misafiriydiler. İki yıl sonra Marshall Yardımı ve Ortak Savunma Destek Yasası kapsamında Amerikan savaş gemileri Türk Donanması’na katılmaya başladılar. Yavuz bu gemileri selam topları atarak karşıladı.

Yıl 1954 Amerikan tankları, tüfekleri, muhripleri, denizaltıları, traktörler, süt tozu… Demokrat Parti tekrar iktidarda.  TCG Yavuz 43 yaşında. Bir sene önce batan TCG Dumlupınar yerine TCG Preveze verilmiş. Yavuz kalırsa muhrip vermeye devam ederler mi? Üstelik Yavuz’da akaryakıta geçilmemiş hala kömür yakıyor. Sonunda Yavuz donanma kaydından düşüyor. Hayatına Harp Filosu karargahı olarak devam edecek. İlk nükleer denizaltı USS Nautilus denize indirildi.

Yıl 1955. 18 Mart 1915’de boğaza gömülen gemiler sökümcülere satıldı. Yavuz’un akranları makine daireleri dinamitle açılarak sökülüyorlar. Sökülecek listesine Dumlupınar’da giriyor ama bundan vazgeçiliyor.

Yıl 1957. Harp Filosu Karargahı Yavuz’dan taşınıyor.

Yıl 1958. Demokrat Parti ve Türkiye için zor yıllar başlıyor. Deniz Yarbay Vedat Dora TCG Dumlupınar’ı çıkarmaya hazırlanıyor. Akıllarda Dumlupınar çıkarılırsa bizden Preveze’yi geri alırlar mı endişesi. Üstelik TCG Dumlupınar USS Arizona gibi ağır hasarlı, çıkarılsa dahi filoya katılamayacak. Amerika Pearl Harbour sonrasında Çoğu gemisini tekrar yüzdürürken Arizona’yı geride bırakmıştı.

Yıl 1963. 27 Mayıs’ın üzerinden 3 yıl geçmesine rağmen etkileri son sürat devam ediyor. Talat Aydemir 2. kez harp okulunda ihtilale teşebbüs ediyordu. İstanbul ve Ankara’da sıkı yönetim uygulanmaktaydı. 9 yıldır yatan Yavuz müze olarak Almanya’ya satılmak istendi fakat Almanlar bu teklifi yüksek maliyet nedeniyle reddetti.

Yıl 1964. Kahraman TCG Hamidiye ve alınmaları sırasında ilk mürettebatları Refah Şilebi’nde şehit olan Reis Sınıfı denizaltılar hurdaya satılarak Paşabahçe’de yan yana sökülmeye başlıyorlar. Kıbrıs’da artan gerilim ve Amerikan başkanı Johnson’un Türkiye karşı küstahça mektubu üzerine ortaya şu soru çıkıyor: Filo’da Amerikan yapımı olmayan kaç gemi var ve Kıbrıs’a müdahaleye yeter mi? İsmet İnönü mektuba karşın “Kıbrıs'taki bu haksız durum devam eder, müttefikler bizi yalnız bırakır, NATO yanımızda olmaz, anlayışsızlık hüküm sürer, Türk azınlık ezilir, bu böyle devam ederse; günün birinde Batı'nın bu savunma sistemi yıkılır, yeni şartlarla yeni bir sistem ve dünya kurulur, Türkiye de bu yeni dünya içinde yerini bulur.” cevabını verdi. Devam eden süreçte Sovyet Akdeniz Filosu’nun varlığını arttırması Amerika’nın Türkiye’ye tavrının yumuşamasına neden oldu. Ön hat olmaktan çıkan Türkiye tekrar kilit bir noktaya dönüşmüştü.

Yıl 1971. 12 Mart Muhtırası, Nihat Erim hükümeti, sıkıyönetimler, Kıbrıs Sorunu, anarşi dönemine giden yolun kaosu içerisinde Yavuz Makine Kimya Endüstrisi’ne satıldı.

Yıl 1972. Donanma Vakfı artık Yavuz’u tamamen gözden çıkarmış “Yeni bir Yavuz’a ihtiyacımız var!” diyordu. Bu çağrı filoda Amerikan gemileri döneminin bitişinin ve ülkemizde üretim yapılmasının ilk ayak sesleriydi.

Yıl 1973. Türkiye genel seçime gidiyor. Yavuz sökülmeye başlandı.